Layers

मी अमेरिकेत रहायला आले तेव्हा पानगळीचा ऋतू होता. भगवी, पिवळी, लाल, हिरवी पानं; सोनेरी, केशरी, पिवळट, धुळकट रंगाचे पायाशी पडलेले पानांचे गालिचे आणि रस्त्या रस्त्याच्या कडेला उभे असलेले उंच झाडांचे, मनाला आणि डोळ्याला दिपवून टाकणारे जिवंत कॅनवास; पानगळ होत असली तर हवेत नव निर्मितीची चाहूल होती असं मला वाटलं होतं. नवीन देशात ह्यापेक्षा दुसरं अनोखं स्वागत अजून काय असू शकतं? असं सगळं poetic वगैरे मला पहिले सात दिवस वाटलं असेल, मग साडे चार ला होणारा अंधार खटकायला लागला, थंडी बोचायला लागली. पुण्यातून आणलेले लोकरी स्वेटरच गार पडायला लागले; अती शहाणपणा करून थर्मल शर्ट वगैरे मी आणले नव्हते, अमेरिकेत आल्या आल्या मला खरेदीला जायचे नव्हतं. बाहेर पानं,पाचोळा उडवणारं वारं कपड्यांमध्ये शिरून माझ्याभवती फेर धरायला लागलं. तेव्हा माझी बहिण Upstate Newyork, Albany मध्ये राहत होती. तिला दोन फुट बर्फात दोन मुलांना साधं libraryत घेऊन जायचे असेल तर चारशे साठ गोष्टींमध्ये त्यांना गुंडाळून घराबाहेर पडण्याची सवय होती. Sunny California बद्दलची माझी तक्रार ऐकून ती आधी मनसोक्त हसली मग तिने LLBean companyचे Thermal shirts आणि Layering shirts पाठवले.( त्यातला एक आजूनही माझ्या वापरात आहेJ) पण त्याने माझा प्रशन सुटला नाही..

अमेरिकेत आल्यावर “Wear layers” किंवा “Dress in layers” असं सर्रास ऐकायला मिळतं. पण पुण्यात असताना जीन्स आणि कुर्ता हा युनिफॉर्म असणाऱ्या आणि थोडसं fashion challenged असणाऱ्या मला, layering ही संकल्पना समजायला खूप दिवस, खूप महिने, खूप वर्ष गेली. खरंतर Layering ची theory खूपच साधी, सोपी, सरळ आहे. त्यात rocket science निश्चितच नाहीये.पण नाही जमत बुआ एकेकाला साध्या गोष्टी...एकेकाला नाही, बहुदा खूप जणांना जमत नसावं म्हणूनच तर wikipediaवर ह्या विषयावर एक अख्खं पेज आहे, youtube वर व्हिडीओ आहेत. Wikipedia वरचे नियम खाली थोडक्यात:

Usually at least three layers are identified as follows:

• Inner layer provides comfort by keeping the skin dry. Also called base layer or first layer.
• Mid layer provides warmth. Also called insulating layer.
• Shell layer protects from wind and/or water. Also called outer layer which works as protection over the other two layers.

तीनही layers योग्य रंगसंगतीत बसणारे, हवे असतील तेव्हा Laundry hamper मध्ये नसून, स्वच्छ धुवून, घडी केलेले असणं, गळ्याला आणि कानाला थंडी वाजू नये म्हणून योग्य रंग संगतीत स्कार्फ आणि ear muff ची जोडी हाताशी असणे, अशी अनेक Aesthetic कारणं माझ्या आड येत. मग ९९ टक्के वेळा मी सगळे Aesthetic नियम धाब्यावर बसवून, वाटेल ते, सापडेल ते घालायचे. २-३ वर्ष तरी मी आसपासच्या student housing मधल्या लोकांची भरपूर करमणूक केली असणार.

अगदी निव्वळ योगायोगाने हे सगळे layers एकाचवेळी उपलब्ध झाल्यास, ते घालून मी बाहेर पडले की निकीत,“काय आज Antartica का?” एवढंच विचारायचा. मग माझा पारा चढायचा. देश बदलल्यामुळे त्याच्या कपड्यात, कपाटात कोंबलेल्या ऐवाजांमध्ये फारसा काहीच फरक पडला नव्हता. Jeans, ड्रेस shirts, tshirts, २ blazers एक formal एक casual, स्वेटर्स, mufflers आणि  fleece jackets, ३ कुर्ते आणि fabindia ची दोन जाकीटं. माझ्या कपाटात एक गोंधळ माजलेला होता; माझी भारतातली identity दरवळत असणारा cotton, खण, ब्लॉकप्रिंट, तल्लम सिल्क चा पसरलेला खजिना आणि मला न उलगडलेली, स्वीकारायला थोडी अवघड जाणारी polyester, synthetics, linen आणि cotton blend चा अनोळखी स्पर्श असणारी, नवीन देशातली सगळी नवीन वस्त्र. ह्या गोंधळातून योग्य वस्त्र निवडून, एक सुसंगती साधणं अवघड जात होतं मला...ती सगळी layers उतरल्यावर आत मी कोण असणार होते हे एक कोडं होतं माझ्यासमोर.म्हणूनच कदाचित layering समजायला उमजायला मला अवघड गेलं...

थोडीशी सुसंगती साधता येते आहे असं वाटायला लागतंय तेवढ्यात एक अनपेक्षित आक्रीत घडलं. इरा पोटात असताना अचानक मला वाजणारी थंडी, कपड्यात फेर धरणारं वारं नाहीसं झालं. जाकीट न घालता, दिसेल त्या उबदार वस्त्रात स्वतःला न गुंडाळता मी बाहेर हिंडत फिरत होते. आई म्हणाली, “ इथलं पाणी मुरलं आता अमृता, सरावलीस तू.” मला वाटलं की इराची उर्जा माझ्या अंतरंगात उब पसरवत होती.

इराचा जन्म भर थंडीतला आहे. तिला घरी आणलं आणि लक्षात आलं आता एकीच्या नाही दोघींच्या layers ची डोक्याला कटकट असणार. पण इराच्या गावी असले थंडी बिंडी शब्दच नव्हते. डोक्यावरच्या टोप्या काढून टाकणे, पायतले मोजे घासून घासून काढून टाकणे, लाथा मारून पांघरूण ढकलून देणे हे तिने सहाव्या महिन्यापासून सुरु केलं. तिच्या मा, म्हणजे निकीतच्या आईने, अपार मायेने विणलेले स्वेटर ती फक्त फोटोपुरते घालते. मी Hot house flower असले तरी तिच्यात ह्याच मातीतलं पाणी मुरलंय.  

मागच्या वर्षी Lake Tahoe च्या बर्फाळलेल्या पाण्यात, जोरजोरात खिदळत इरा तासभर खेळत होती; निकीत तिच्या शेजारी कुडकुडत, बत्तीशी घासत उभा होता. तेव्हा मला विचारावसं वाटत होतं, “काय आज Antartica का?” पण मी काहीच बोलले नाही. पोटातली उर्जा बर्फाच्या पाण्यात खेळत होती आणि मी असेल नसेल त्या उबदार वस्त्रांमध्ये स्वतःला गुंडाळून किनाऱ्यावर बसले होते.

बिल आणि पेगी

Bay Area मध्ये Sunnyvale, Mountain view, Fremont सारख्या शहरात शेकडो प्रकारची उत्तम भारतीय restaurants आहेत तशी बर्कलीमध्ये नाहीयेत. पण जिथे अड्डा टाकून, चहा आणि चविष्ट भारतीय पदार्थांचा आस्वाद घेताघेता, मित्र मैत्रिंणीबरोबर गप्पा मारत बसता येयील, असं बर्कली मधलं Viks chat आहे, आणि ते आमचं वीकेंडच्या brunch चे आवडतं ठिकाण आहे. Viks मध्ये उत्तर भारतीय पद्धतीचे चाटचे प्रकार मिळतात, ताजी मिठाई, कुल्फी, फालुदा, शहाळं, लस्सी आणि शंभरवेळा न उकळलेला, अस्सल वेलची घातलेला, योग्य प्रमाणात दूध असलेला उत्तम चहा मिळतो.

२०१५ च्या नोव्हेंबर मध्ये भारतातून आम्ही नुकतेच परतलो होतो. १० महिन्याची इरा, जिभल्या वेडावून दाखवायला शिकली होती. Viks मध्ये गर्दीची वेळ होती, टेबल मिळवण्यासाठी माझ्या मागे कुणीतरी येऊन उभं होतं म्हणून मी इराला माझ्या खांद्यावर घेऊन उभ्या उभ्याच माझी पाव भाजी संपवत होते, निकीत टेबल साफ करत होता, आणि इराने चार टेबल पलीकडल्या एका म्हाताऱ्या जोडप्याला जिभल्या वेडावून, डोळे मिचकावून, स्वतःच्या मोहात पाडलं. ते दोघंही आमच्याजवळ इराची ओळख करून घ्यायला आले. इरा ह्या शब्दाचा अर्थ काय ह्यावर आमची थोडी चर्चा झाली. बिल आणि पेगी, निकीत आणि अमृता अशा नावांची अदलाबदल झाली, हातमिळवणी झाली. त्या दोघांचे चंदेरी केस आणि आमची तिघांची छोटी ‘young family’, खरंतर परत आमची काही देवाणघेवाण होईल असं तेव्हा मला वाटलं नव्हतं. पण कथा, कादंबऱ्यामध्ये वर्णनं असतात न अनपेक्षित predestined भेटी, अनामिक मैत्र , चौकटीत न बसणाऱ्या ओळखी किंवा नाती, तशीच ती सुरुवात होती आमच्या आयुष्यातल्या एका बिल आणि पेगी नावाच्या नाजूक रेशमी विणीची. म्हणूनच मला इराने करून दिलेली आमची ती पहिली भेट ठळकपणे आठवते..

त्या पहिल्या भेटीनंतर पुढचे ६ -८ महिने आमचं नातं अतिशय संथ गतीने पुढे सरकत राहिलं. लांबचा कुठला पल्ला गाठायचा नव्हता, कुठल्या boundaries define करायच्या नव्हत्या, पण एकमेकांबद्दल जाणून घेण्याची उत्सुकता मात्र होती. आमच्या आईवडिलांच्या वयाचे किंवा जास्त मोठे असतील ते दोघंही पण आमच्या बाबतीत त्यांच्याकडून कधीच parental भूमिका डोकावली नाही. महिन्यातून २-३ शनिवारी / रविवारी आमची येता जाता भेट व्हायची. जुजबी बोलणं व्हायचं. ते त्यांच्या टेबलवर आणि आम्ही आमच्या मित्र मैत्रिणीनबरोबर किंवा आम्ही तिघंच वेगळ्या टेबलवर असायचो. Self service order घेऊन स्वतःच्या टेबल वर परत जाताना किंवा आवरून घरी जायला निघताना, बिल येऊन हाय म्हणायचा, मग पेगी आणि स्वतःचे टेबल दाखवायचा. बिल इराकडे कौतुकाने बघत, तिच्याशी लपंडाव खेळण्याचा प्रयत्न करायचा,किंवा डोक्यावरच्या टोपीने तोंड झाकून इराला हसवण्याचा प्रयत्न करायचा.पण इराला तो फारसा आवडत नसे. त्यांच्या टेबलाशी बोलायला गेलं की इरा किती बोलते, चालायला/ पळायला लागली का, उंची किती वाढली, तिला काय खेळायला आवडतं ह्याची चौकशी व्हायची. निकीतशी त्यांची फक्त हाय, हेलो पुरतीच ओळख होती. तेव्हा मला निकीतला वाटायचं, त्यांची नातवंड त्यांच्या जवळ नसणार म्हणून इराचे त्यांना इतकं कौतुक असेल.

पण मग माझ्या नकळत इराभवतीचे वलय विस्तारले आणि थोडेसे माझ्या भवती येऊन थांबलंं. मी कशी आहे, Motherhood/parenting चा माझा प्रवास कसा चालू आहे अशी विचारपूस पेगी करायला लागली. मध्येच एखादा स्वतःच्या मुलींचा किस्सा, आठवण सांगायला लागली. मी लिहिते असं कळल्यावर, नवीन काय लिहिणार आहेस, लिहायला वेळ कसा काढतेस, ह्याची विचारपूस ते दोघंही करत. हळूहळू  माझ्या मनातल्या न विचारलेल्या प्रश्नांना उत्तरं मिळत गेली. पेगीच्या दोन्ही मुली, नातवंड बर्कलीतच राहतात हे कळलं. बिलच्या जुळ्या मुलींचे नाव त्याने शक्ती आणि शांती ठेवले होते; पण त्या वेगळ्या राज्यात राहतात, त्याच्यापासून दुरावलेल्या आहेत हे कळलं. पेगी तिच्या तिशीत असताना, तिच्या दोन मुलींना घेऊन दिल्लीत तब्बल अडीच वर्ष राहिली होती. शास्त्रीय संगीत शिकण्याचा प्रयत्न तिने केला होता आणि अजूनही तिला आणि बिलला हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीत ऐकायला खूप आवडतं. रस्त्यावरच्या टपरीवर कुल्ल्डमधून प्यायलेल्या चहाची ती अनेकदा आठवण काढते.

भारतीय वंशांचे नसून, भारताबद्दल अपार माया असणाऱ्या ह्या दोघांमधला आणि आमच्या मधला दुआ म्हणजे Viks आणि आमचं भारतीय असणं.. हळूहळू Viks मध्ये गेल्यावर आपसूक नजर एकमेकांना शोधायला लागली. पण एकमेकांचा फोन नंबर, घरी येण्याचे आमंत्रण, एकत्र एका टेबल वर बसणे असं काहीही झालं नाही.

आमची ओळख होऊन वर्ष दीड वर्ष झालं असेल पण काही कारणांमुळे आमचं दोन अडीच महिने Viks ला जाणं झालंच नाही.  परत गेलो तेव्हा बिल आणि पेगी पहिल्यांदा आम्हाला पाहून मोठ्या टेबलवर सरकले. त्या दोघांना आम्ही सामोरासमोरच्या खुर्च्या देऊ केल्यास, त्यांनी त्या बदलून ते एकमेकांच्या शेजारी एका बेन्चवर बसले. तसं एकमेकांच्या शेजारी बसायला जाताना त्यांची जी नजरा नजर झाली न, ती त्यांच्या नात्याबद्दल खूप काही सांगून गेली. त्यांची order, आमची order, वेगवेगळीच होती; पण ताटल्या एका हातातून दुसऱ्या हातात फिरल्या. थोडं पोटात गेल्यावर बिलने अचानक गंभीर होत आम्हाला सांगितलं, “ I have a confession to make. Three weeks ago I was in a really bad place, my long time spiritual guide passed away. I couldn't stop the tears, the bouts of crying; nothing helped. After a couple of days in mourning I had the most compelling urge to see you all but I had no way of meeting you, finding you. So I stalked Facebook, but I didn't find you ...I found Amruta's pictures on her sisters wall, but then I started reading one of her posts. It was a poem by a Sufi poet shared on her wall by her spiritual guru. I read it many many times and it gave me peace, it gave me light.” वरवरच्या भेटी आणि बोलण्यानंतर, अध्यात्मिक विहिरीत मारलेली ही उडी दोन क्षण मला आणि निकीतला शांत करून गेली. पेगी आमच्या दोघांच्या चेहऱ्याकडे शांतपणे बघत होती, खोल डोहाची शांतता तिच्या डोळ्यात आणि ओठांवर होती, किंवा ती कायमच असेल तशी; मी तिच्याकडे पहिल्यांदा त्या जाणीवेने पाहिलं. पुढे काही बोलण्याच्या आधी बिल ने घसा खाकरून विषय बदलला, “Can I take a picture of you?” आणि त्याने आमचा फोटो काढला...

त्या दिवसा नंतर आम्ही Viks मध्ये अनेकदा जातो ते बिल आणि पेगीला भेटायलाच. गेल्या दोन वर्षात, मुलं, स्थलांतर इत्यादी कारणांमुळे आमच्या Viks मध्ये रंगणाऱ्या कट्ट्यामधली सगळी मंडळी वेगवेगळ्या दिशेला पांगली आहेत. Viks तेच आहे, आमच्या आवडीच्या पदार्थांची किंमत दर वर्षी थोडी वाढली आहे, आणि आमचं कट्टा पण बदलला आहे.

पेगीची मागच्या वर्षी हीप रिप्लेसमेंट झाली त्यानंतर लगेच पुढच्या आठवड्यात ती Viks मध्ये हजर होती, “ घरी विश्रांती घे, बरी कशी होशील?” असं निकीत म्हणाला तेव्हा तिने उत्तर दिलं, “ Viks Is like coming to Church. Good wholesome food, meeting the people we are meant to meet, how can I stay away? My body will heal in its own sweet time..” आम्ही जिथे फक्त पोटोबा भरायला जातो त्याला तिने चर्च वगैरे म्हणून आम्हाला गारच करून टाकलं. पण मग मी पण त्यांच्याबरोबरच्या आमच्या नात्याचा विचार करायला लागले... तिच्या surgery नंतर तिच्या मुलीच्या घरी मी डबा घेऊन गेले होते. पेगीला इतका आनंद झाला होता, ती कौतुकाने स्वतःच्या मुलीला सांगत होती की दुसऱ्या दिवशी मी भारतात चालले आहे तरी मी डबा घेऊन भेटायला आले आहे. तिची मुलगी आंगण झाडत होती, आम्ही कुठे भेटलो, आमची एकमेकांबद्दलची ओढ नक्की काय आहे हे तिला काही केल्या कळत नव्हतं, किंवा तिला ते समजून घ्यायचं नव्हतं. आम्ही दारातूनच निघतो असं म्हटलं तर पेगी हट्टाने तिच्या खोलीत घेऊन गेली . कवर घातलेली पेटी आणि संतूर तिने निकीतला दाखवली. निकीतने पेटीचा एक सूर छेडताच पेगीच्या चेहऱ्यावर जे तेज झळकलं ते मी कधीच विसरणार नाही...पुढे गाणी , शब्द काहीच उमटलं नाही , फक्त तो एकच सूर माझ्या मनात वाजत राहिला...

आज हे लिहायला घेतलं तेव्हा लक्षात आलं की परत त्यांना भेटून महिने होऊन गेले आहेत. शेवटचे भेटलो होतो तेव्हा बिल त्याच्या अंगणाच्या गजांमध्ये अडकलेल्या एका हरणाविषयी सांगत होता. ते हरीण अर्ध अंगणात आणि अर्ध रस्त्यावर होतं. Animal control ने गज फाकवून त्याला अंगणात ढकललं तर त्याला उठताच येयीना. अर्धा तास झाला , त्याच्या कानाशी मोठे आवाज करून झाले. अशा हरणाला सोडून दिलं, तर कुठेतरी रस्त्यात अपघात होऊ शकतो त्यामुळे त्याला मारून टाकणं हेच त्याच्या द्रुष्टीने योग्य ठरेल असं Animal control ला वाटत होतं. बिल चा जीव आम्हाला सांगताना सुद्धा तळमळत होता, डोळे पाणावले होते. त्याने हरणाभवती तात्पुरतं फेन्सिंग केलं आणि हरीण राहूदे त्यात रात्र भर अशी request केली. पहाटे स्वैपाकघरात कॉफ्फी पीत असताना , बिलला ते हरीण फेन्सिंग वर उडी मारून पळत जाताना दिसलं. पेगीने त्याचा हात थोपटला, त्याने तिच्याकडे पोटभर पाहिलं. आम्हला त्या हरणाचे फोटो दाखवले.

बिल आणि पेगीच्या डोळ्यात एकमेकांबद्दल एक हळवेपणा आहे; फक्त प्रेम नाही, हळवेपणा. तो खूप भुरळ घालणारा आहे. ते एकत्र राहत नाहीत, त्यांचं एकमेकांशी लग्न झालेलं नाही. आयुष्याच्या उत्तरार्धात जेव्हा खडबडीत रस्त्यांवरचा लांबचा प्रवास होऊन गेलेला आहे, त्या वाटांवरच्या काट्यांचे बोचणे, चुकीच्या वळणाचे बसलेले धक्के, अपेक्षाभंग, स्वप्न पुरती, ध्येयपुरती, घर, कर्ज, मुलं, एक ना अनेक विवंचना पचवूनही, कुण्याएका व्यक्तीच्यासाठी डोळ्यात साठणारं ते हळवेपण मला खूप लोभस,खूप हवं हवंस वाटतं. त्यातून मला ऊर्जा मिळते, उमेद मिळते. वेगवेगळ्या वयात प्रेम कसं असावं ह्याच्या आपल्या कल्पना बदलत असतात...बिल आणि पेगीमुळे मला अजून एक कंगोरा सापडला आहे...चंदेरी केस होतील तेव्हाही माझ्या डोळ्यात हळवेपणा जिवंत ठेवणारा....

काही लोकांचं आपल्या आयुष्यात असणं...नुसतं ते असणं, त्यांचे मोजके शब्द, स्पर्श आणि ते नसतानाही तरळत राहणारा त्यांचा सहवास ..... असं असणं असायलाच हवं ...

तळ टीप: माझ्याकडे बिल पेगीचा फोटो नाही. एक दीड तास त्यांचे चित्र काढण्यात घालवले. इराने ते पाहिल्यावर मला विचारलं, "हे कोण आहेत?" मी म्हटलं बिल आणि पेगी. तर तिने “nope” असं उत्तर दिलं. खरच बिल आणि पेगी असे दिसत नाहीत. पण दोन तास मी त्यांच्या दिसण्याचे, असण्याचे चिंतन करत होते, त्यामुळे त्यांनाही स्वतःच्या फोटोपेक्षा हे चित्रच आवडेल.

The travelling club of Unicorn Boots

इराची शाळेतली मैत्रीण पिया, Germanyला परत गेली.

तिचे वडील, सेबास्तिअन,वर्षभराच्या कामासाठीच कॅलिफोर्निया मध्ये आले होते; बरोबर बायको लॉटी, पिया,  आणि पियाचा धाकटा भाऊ लेनी. पहिल्या भेटीत सेबास्तिअन आणि निकीत, मी आणि लॉटी , आमची छान तार जुळली.

पिया आणि इराला एकमेकींमध्ये फारसा रस नव्हता. इराला  लेनीशी खेळायला जास्त आवडायचं.  पिया आणि इराची मैत्री अगदी वर्षाच्या शेवटी झाली. Jeans आणि t shirt मध्ये रमणारी इरा , तिला अचानक tutu skirt आवडायला लागले. Lego आणि ट्रेन tracks बरोबर My little pony आणि baking set आवडायला लागला..सगळा प्रभाव पियाचा नव्हता, इतर मैत्रिणीचा पण होता पण तरीही माझ्या मनात असे काय काय विचार येऊन गेले... \

शेवटच्या महिन्यात, साधं बागेतून आपआपल्या घरी परतताना ह्या तिघी चौघी मैत्रिणी एकमेकिंना मिठी मारून, "Bye,Bye, I will miss you " म्हणायला लागल्या. तीन आणि चार वर्षाच्या ह्या मुलींचा एकमेकींना मिठीत घेतलेला घोळका पाहून , बागेतल्या इतर आया " Aww.." ," So cute.." असं काय काय कौतुकाने म्हणायला लागल्या.ते ऐकून ह्यांना आणखीन चेव चढायला लागला, मग खेळता खेळता मध्येच एकमेकांना मिठी मारणे,स्वतःचा आवडता snack एकमेकींना भरवणे, वगैरे....

मैत्रीचा शेवटच्या महिना त्यांनी पुरेपूर उपभोगला.  वेळ संपत आलीय किंवा काही काळाने आपण एकमेकींच्या  हजारो मैल लांब जाणार आहोत, कदाचित मोठ्या होऊ तेव्हा एकमेकींना विसरून जाणार आहोत, असल्या जाणीवा त्या मुलींना अजिबात नव्हत्या.. हे सगळे विचार, दुख इत्यादी मुलींच्या आयांच्या मनात, कधी डोळ्यात तरळत होतं. पिया जाणार तशीच लॉटी जाणार ह्याची मला खंत वाटायला लागली होती ...

जायच्या आदल्या दिवशी आमचा निरोप समारंभसुद्धा मुलींच्या आवडत्या बागेतच झाला. जाता जाता लॉटीने एक फाटकी कापडी पिशवी काढून दिली, त्यात पियाचे गुलाबी बूट, अगदी  girly pink rain boots होते. मी कधीही बाजारातून निवडून आणले नसते असे ते बूट. त्या गुलाबी बुटांवर unicorns. इरा ,पियापेक्षा लहान आहे, तर तिला ते येणाऱ्या पावसाळ्यात वापरता येतील म्हणून लॉटीने ते मला दिले. मुली एकमेकींना मिठ्या मारून रडल्या नाहीत पण आम्ही दोघी मात्र रडलो....

पिया गेली त्यानंतर शाळा सुरूच होती. एक दोन दिवस पियाचं नसणं इराला खटकलं नाही. पण मग ती Germany होऊन कधी येणार? ती, तिच्या आजा, अब्बूला भेटून, इरासार्खीच परत Berkeleyला येणार, असे वेगवेगळे निष्कर्ष इराच्या मनात घोळायला लागले. मग चार दिवसांनी, भर उन्हाळ्यात तिला shorts खाली rain boots घालून बाहेर जावसं वाटायला लागलं...

आता ह्या गोष्टीला दोन महिने होत आले आहेत.आम्ही भारतातून परत गेलो, शाळा सुरु झाली की पिया पण शाळेत परत येणार अशी इराची समजूत आहे. तिला कितीही संदर्भासहित स्पष्टीकरण दिलं तरी तात्पुरतं तिला पटतं मग काही दिवसांनी पुन्हा ते चक्र सुरु होतं.

इरा शाळेत गेली आणि पिया आली नाही की कदाचित तिचा खूप मोठा भ्रमनिरास होईल, तिला त्रास होइल, कदाचित तिला लोकांचे देशांतर थोडेसे उमगायला लागेल... तिने काल तिच्या अब्बुला सांगितलेही," अब्बू मी berkeley मध्ये गेल्यावर तू मला भेटणार नाहीस...." काहीतरी तुटेल, घडेल ...इरा अजून थोडी मोठी होईल..

खरतर Unicorns खरे नसतात हे मुलांना पण खूप लवकर उमगत असतं. पण तरीही त्यांच्या आयुष्यात unicorns असणं खूप महत्वाचं असतं. अशा unicorns सारख्याच , मनाच्या नाजूक कोपऱ्यात ठेवलेल्या, इतर जगाला अवास्तव वाटणाऱ्या गोष्टी, मित्रांपुढे आपसूक मांडल्या जातात, कधीकधी मित्रांमुळेच आपल्या भाव विश्वात येऊन त्या अवास्तव कल्पना विसावतात, कधी पंख पसरून उडून जातात...

Unicornsची गरज काही वेळा मुलांपेक्षा जास्त आपल्याला असते, कदाचित लॉटीने ते ओळखून मला ते बूट दिलेले असणार....

अंबाडी पुराण

( 1. माझ्या अंगणातला रेड रिबन सोरेल. २. रोजेल म्हणजे अंबाडीचे झाड.३. स्विस चार्ड ४.डँडेलीअन ५. खऱ्या अंबाडीची भाजी.६. रेड रिबन सोरेल ची भाजी, ज्वारीची उकडीची भाकरी, ठेचा, ताक)

२०१४ सालच्या ऑक्टोबर मध्ये, सात महिन्यांची pregnant असताना अमेरिका ते पुणे प्रवास करून आल्यावर, आईने विचारलं होतं," काय खावंसं वाटतंय?" डोहाळे वगैरे काहीही नव्हते. भाकरी खावीशी वाटायची. पालक, मेथी, kale, standard पालेभाज्या खाऊन कंटाळा आला होता. त्यामुळे बिनधास्त ठोकून दिलं, "अंबाडीची भाजी- भाकरी खावीशी वाटते आहे!" 

तसं पहायचं झालं तर त्यावेळेला पुणं सुटून पाच सहा वर्ष झाली होती आणि त्या पाच सहा वर्षात, भारतवारी दर वर्षी घडली असली तरी अंबाडीची आस बीस मनाला लागली नव्हती. आई खूपच छान अंबाडीची भाजी करते पण डोहाळे पुरवण्यासाठी चौकशी करेपर्यंत, मनातल्या यादीत अंबाडीचा सहभाग नव्हता. पण तेव्हा बोलून गेले आणि मग अंबाडीचा आणि माझा एक छान प्रवास सुरु झाला. अर्थातच त्या माझ्या तीन आठवड्याच्या सुट्टीत अंबाडी काही मिळाली नाही. चंदनबटवा, केळफुल अगदी कोकणातून फणस येऊन त्याची भाजी माझ्या पोटात गेली पण दोन्ही आय्यांना बाजारात अंबाडी मिळाली नाही...

२०१५ मध्ये ८ महिन्याच्या मुलीला घेऊन पुण्यात आले आणि वर्षाच्या प्रतीक्षेनंतर finally माझ्या ताटात डाळ-तांदूळकण्या-दाणे-मेथीचे दाणे घातलेली आणि वरून चुरचुरीत लसणाची आणि लाल मिरचीची फोडणी घातलेली, जिभेला ambrosia चा प्रत्यय देणारी अंबाडीची भाजी आणि लोण्याच्या गोळ्याने सजवलेली ज्वारीची भाकरी पडली. पहिला घास घेतल्यावर, कढईत नक्की किती भाजी आहे हे पाहत असतांना दाराची बेल वाजली. इराला आणि मला भेटायला माझे कॉलेजमधले मित्र मैत्रिणी दारात उभे. दारातच कळलं अंबाडीचे अनेक वाटे पडलेत..त्यानंतरच्या पुण्यातल्या खाद्य दौऱ्यात अंबाडीचा योग परत आला नाही.

२०१६ मध्ये भारतात येणं झालं नाही. मे -जून मध्ये कळलं की यंदा भारत वारी नाही, मग अचानकसा एक विरह जाणवायला लागला. आणि चक्क सिनेमात किंवा नाटकात प्लॉट पाँइंट असतो ना तसाच,  Berkley मधल्या एका भारतीय मैत्रीणीने डब्ब्यात अंबाडीची भाजी आणून दिली. मनात विचार आला की सलाड, टोमॅटो, भोपळा, मटार, पालक, मेथीच्या जोडीला बागेत एक अंबाडीचं रोप लावावं. मग google वर शोध. आणि आजच्या जगात माझ्यासारखी वेनधळी मीच असणार अंबाडी म्हणजे रोजेल, पण मी आणले सोरेल. रोजेल- सोरेल ...गंगारांनी-जमनारानी. Mistaken identity..

पण गम्मत इथेच संपली असती तर पुराण ते काय ? अतिशय देखण्या लाल रेषा असणारं, हिरव्या पानाची दोन रोपं माझ्या half wine barrel मध्ये जोमाने वाढायला लागली. त्याची कोवळी पानं आंबट जास्त, ती म्हणे फ्रेंच आणि विएतनामिज लोकं सूप आणि स्टू करायला वापरतात असं रोपाच्या माहितीपत्रावर लिहिलेलं वाचलं होतं. अंबाडीचे अंतरराष्ट्रीय स्थान पाहून खूप भारी वाटलं. ( (डोक्यात हेच ते अंबाडीच अमेरिकन भावंडं म्हणून मी स्वीकारलेल.)मग आलेल्या गेलेल्या सगळ्यांना अंगणातली ही दोन रोपटी मी न चुकवता दाखवायचे. पहिली भाजी करताना सगळी कोवळी पानं तोडताना जीवावर आलं, पण रोपं अजून जोमाने वाढली. मग आमच्या मराठी मित्र मैत्रिणींच्या पार्टी, जेवणांना मी मुद्दाम अंबाडीची भाजी करून न्यायला लागले. इतकी की कुणाला वाटावं मला इतर कुठली भाजी येत नाही.( ही अतिशयोक्ती आहे हे समजून घ्यावे :) ) एकदा तर माझी उस्मानाबादची मैत्रीण Boston ला तिच्या भावाला भेटायला येणार हे कळल्यावर मी विमानातून पिशवीभर घरची' अंबाडी' घेऊन गेले. त्या पिशवीचे १०० ग्राम सोन्यापेक्षा जास्त अदबीने स्वागत झाले. मी माझी अमेरिकेतल्या अंगणातली अंबाडी मिरवत राहिले. साधारण वर्षभाराने लक्षात आलं की मोठी किंवा जून पानं तितकीशी आंबट नाहीत. भाजीत चक्क चिंच घालावी लागली दोनदा. तरीही माझे डोळे उघडले नाहीत.

अखेर साक्षात्काराची घडी आली. मोठ्या बहिणीच्या घरी जाऊन तिला गरम स्वैपाक करून वाढायचे ठरवले होते. बरोबर कुठ्ली भाजी? अर्थात अंबाडी, पण 'अंबाडीची' पानं ह:) गप्पा मारत, wine पीत सगळ्यांनी मिळून स्वैपाक करायचा, असं ठरलेलं. Climax जरा anti climatic होता. भाजी झाल्यावर त्यात घालायला चिंच मागितल्यावर ताईने मला वेड्यात काढणारा कटाक्ष टाकला. मग नव्याने google research झाला. गंगारानी, जमनारानी समोरासमोर उभ्या ठाकल्या wikipedia च्या पानांवर. सोरेल आणि त्यात रेड रिबन सोरेल म्हणजे सध्याचे नवीन ग्रीन सुपरफूड, Vitamin A&C, आणि potassium भरपूर, शिवाय दिसायला देखणे ( मी ह्या कशासाठीच ते आणलं नव्हतं, पण ते माझ्या पदरात आपसूक पडलं होतं). नवीन पालेभाजी पानात करून वाढल्याबद्दल माझं कौतुक झालं. पण माझा किती मोठा पोपट झालाय हे मला कळत होतंच की ! 

जिभेच्या कक्षा अजून रुंद करायला मग मी स्विस चार्ड आणि डँडेलीअन ह्या दोन अजिबात आंबट नसणाऱ्या पालेभाज्यांची अंबाडीची भाजी सारखी म्हणजे डाळ-तांदूळ कण्या-मेथीचे दाणे- शेंगदाणे घालून भाजी केली, वरून चमचा दीड चमचा चिंचेचा कोळ, लसूण -लाल मिरचीची फोडणी. 

ह्या दोन-अडीच वर्ष घडत असणाऱ्या अंबाडी पुराणात मला माझ्या परदेशातल्या वास्तव्याबद्दल खूप महत्वाची शिकवण मिळाली. स्वतःचा प्रांत किंवा देश सोडून गेल्यावर, जशी आपल्या घरची, मित्र मैत्रीणींची कमी जाणवत राहते, एक पोकळी निर्माण होते; ती पोकळी नवीन देशातल्या माणसांनी भरता येत नाही. पण आपल्याच आत एक नवीन अवकाश निर्माण होतं नवीन लोकांना सामावून घ्यायला. ज्या खाद्यसंस्कृतीवर आपला पिंड पोसलेला असतो, माहेर-सासरची समृद्ध खाद्यसंस्कृती जिभेवर तरंगळत असते, ती पोकळी नवीन खाद्यसंस्कृतीने भरून काढणं अशक्य आहे. एक नवीन अन्नपूर्णा पुजायला लागते, आजी-आईकडे शिकलेल्या क्लुप्त्या स्वतःच्या अनुभवांवर, नवीन प्रांतातल्या देणग्या, नवीन खाद्यसंस्कृती अभ्यासून, पारखून, त्यातूनच एका नवीन सुगरणीचा जन्म होत असतो. ह्या शोधाच्या मार्गावर निघाल्यावर, तिथेच कुठेतरी Fusionचा जन्म होतो का? 

२ ऑगस्ट २०१८ला मुंबईत पोचले. मैत्रिणीला आठवडा आधी खरी 'अंबाडी' आणून ठेवायला सांगितली होती. तिचा सहा महिन्याचा मुलगा, माझी साडे तीन वर्षाची मुलगी, jetlag, रात्र भर गप्पा; धुवून निवडून ठेवलेली अंबाडी असून सुद्धा आम्ही रडेपणा करून भाजी करणार नव्हतो. पण मग राहवलं नाही. खोचायला पदर नव्हते पण तरीही कामाला लागलो. शिळा भात, गुळ घालून सारखं केलेलं वरण, microwave मध्ये शिजवलेले शेंगदाणे आणि मेथीचे दाणे. कांदा परतत असताना चिरलेली अंबाडी. आई जेवायला बसल्यावर रडायला लागलेलं आमचं सहा महिन्याचं तान्हुलं...मला वाटलं एक वर्तुळ आज पूर्ण झालं, माझ्यासाठी. 

अंबाडीच्या शोधत सोरेल, चार्ड, डँडेलीअनची भर आमच्या खाद्यविश्वात पडली...ती शिकण्याची सुरुवात आहे, अजून शिकलेलं बरच काही पुन्हा कधीतरी....... 

Sacred Spaces

Mumbai.Damp,musty,foul smells exaggerated by the rains ,cramped spaces,endless ebb and flow of traffic,harsh honking every other second, half constructed ghost bridges,toxic fumes, dreary gray skies,overwhelming crush of humanity. I had a epiphany about the need and consumption of escapist cinema,for at the end of the day I yearned for it too.
Mumbai, a city I have had a love and hate relationship with ,was the last place I had imagined would have the power to calm the storm that resides within...
But surprisingly,for my first solo trip (away from family in a long, long time) I found peace in this insomniac city..
Met mentors,teachers,friends that I hadn't seen in years.And with them they brought a part of me that I hadn't seen in years,  words and aspirations that I had forgotten,half baked dreams,disillusionment...Seeing these bits of myself in the eyes of people I love and respect, but who live and are part of a world I don't inhabit was liberating...It was like going on a treasure hunt, looking for those sacred places,that I have lost, parts of me floating, residing, in a city that I hadn't much cared for before.
I am blessed to have these sacred places,indebted to the people who carry them.. I have no identity in Mumbai; a faceless nobody like a thousand others in the crowd, yet it has absorbed something precious from me,kept it floating..That's the allure of the city I guess, it will tempt me to keep coming back to claim and build on the sacred places that I have left behind.

भूक लाडू तहान लाडू ...

इराला घेऊन पुण्याला निघाले आहे. तिला एअरपोर्टवर पिझ्झा,पास्ता,कपकेक,फ्राइज इत्यादी आवडत असलं तरी घरची,मुगाची डाळीची खिचडी आणि तूप असा डबा बरोबर घ्यायलाच लागतो. प्रेक्षणीय स्थळासारखे, घरातले भूक लाडू तहान लाडू घेतल्याशिवाय सहल किंवा पिकनिकला अर्थ नाही हे तिने आत्तापासूनच ओळखलं आहे:).
आज तिच्यासाठी डबा भरताना आईची, खरं दोन्ही आयांची आठवण झाली. पुण्याहून निघताना घरातून करून घेतलेले पोळी /दशमी चटणीचे रोल त्या अमेरिकेत घरी पोचेपर्यंत छान मुरलेले असतात.अर्थात त्या त्यांच्यासाठी डबा भरताना जरा जास्तच भरतात. स्वतःसाठी नाही, तर थोडा आम्हाला आल्यावर मिळेल म्हणून. मग अमेरिकेतल्या घरी पोचल्यावर आपण आईच्या हातात गरम चहा दिल्यावर, तिने घरून आणलेल्या त्या पोळीचा रोल आपण खायचा. मग आईच्या चेहऱ्यावर जे समाधान झळकतं ते कमाल असतं..हे समाधान पुढे काही दिवस कायम राहतं. मग परतीच्या प्रवासाला दहा पंधरा दिवस उरले की प्रचंड चुळबुळ सुरु होते. घरात बायका येऊन काम करून गेल्या असतील ना, आमची वडील मंडळी ठीक ठाक जेवली असतील ना ? फ्रीज, वाण सामानाची काय बिकट परिस्थिती असेल ? दोन्ही बाबांना घरात आई नसेल तर, जेवणासाठी काय काय पदार्थ करून ठेवलेत ह्याची एक मोठ्या अक्षरातली चिट्टी लिहून ठेवावी लागते.नाहीतर भाजी, आमटी ,कोशिंबीर, भात, पोळी सगळं असूनही, दही साखर खाल्ली, दूध पोहे खाल्लेले, असं काहीही होऊ शकतं.अशा पार्श्वभूमीमुळे, महिनाभर ह्या वडील मंडळींवर घर सोडायचं म्हणजे आया सॉलिड टेन्शन घेतात..म्हणून आयांची परतीची चुळबुळ सुरु झाली की मी एक काम करते. त्यांच्यासाठी दाण्याची चटणी आणि पाताळपोह्याचा चिवडा करते. हे तहानलाडू भूक लाडू त्या नको नको म्हणत अमेरिकेतून पुण्याला घेऊन जातात. महिनाभराने लेकीच्या घरून स्वतःच्या घरी पोचतात.
ओट्याशी उभं राहून चहा करताना मग पातळ पोह्याचा चिवडा वाटीत भरला जातो. कांदा, टोमॅटो ,कोथिंबीर, लिंबू, सगळ्या रंगांनी तो चिवडा सजतो.चहाचा पहिला घोट आणि लेकीच्या हातचा तहान लाडू भूक लाडू खाताना त्याचा आस्वाद घेताना आईच्या चेहऱ्यावर पुन्हा एकदा कमालीचं समाधान झळकतं..लेकीला ते न दिसताही मनापर्यंत पोचतं ...

संधीप्रकाशातल्या डेझी

२०१६ मध्ये शास्ता डेझीच्या बिया आणून, त्याची २०-२१ रोपटी केली. त्यातली निम्मी माझ्या मोठ्या बहिणीच्या घरी Fremont ला लावली, तिथे भरपूर ऊन असल्यामुळे तिच्याकडे छान फुलतील अशी अपेक्षा होती, पण ३-४ महिन्यातच ती रोपं जळून गेली. आमच्या अंगणात मोठ्या झाडांची सावली पडते, पण मला ह्या डेझीजची खूप हौस म्हणून आमच्या अंगणात, सगळ्यात जास्त उन मिळणारा कोपरा शोधला आणि तिथे ६ रोपटी लावली. मग बागेतल्या इतर छोट्या छोट्या पूर्ण सूर्यप्रकाश मिळणाऱ्या कवडश्यात इतर रोपं डकवली. त्याला काहीही symmetry नव्हती.  डेझी बर्कली मध्ये फक्त उन्हाळ्यातच उमलते, फार क्वचित कधी fall मध्ये. वर्षभर फुलबागेतली जागा अडवून ठेवत असली तरीही मे पासून सपटेंबर पर्यंत बागेचा एक कोपरा ह्या हसऱ्या चेहऱ्याच्या फुलांनी ओसंडून वाहतो. संध्याकाळी झाडांना पाणी घालताना रस्त्याने येणाऱ्या जाणाऱ्यांशी गप्पा होतात. Daisies shower smiles, a happiness so pure and carefree that every gardener should plant them to experience it.... 

२०१७ च्या उन्हाळ्यात हा आनंद पुरेपूर अनुभवला आणि हौस पुरी करून घेतली. २०१७ च्या ऑक्टोबर मध्ये ही १२ रोपटी, त्यांचा बहर पूर्ण ओसरल्यावर पूर्ण छाटून टाकली. यंदाचा स्प्रींग म्हणजे मार्च महिना उजाडेपर्यंत,ज्या कोपऱ्यात सहा रोपं लावली होती, ती सगळी 'एकट्याला दुकटंं' म्हणत डझनभर झाली होती. रोपटी सपासप उंच होत, तीन -साडेतीन फुट झाली. छोटा कोपरा पुरेना तेव्हा रोपं सूर्याच्या दिशेने धाव घेत तिरकी वाढायला लागली. वेडीवाकडी वाढ, त्यात त्यांना टेकू देण्याचे एक न अनेक कारभार. रोपटी वेगळी करायला जावं तर कळ्या धरायला लागलेल्या. एखाद्या हिरव्या बोटाच्या किंवा मुरलेल्या माणसाने हलक्या हाताने कदाचित ही रोपटी वेगळी केलीही असती, पण मी करू शकले नाही. रोपटी वेगळी करण्याच्या भानगडीत चांगली आडदांड वाढणारी रोपं आणि त्यांच्या कळ्या मरून गेल्या तर ?.. मला विचारच सहन झाला नाही. त्या छोट्या जागेत डेझीज वेड्या वाकड्या पसरत होत्या,फोफावत होत्या, मी त्यांना खत पाणी घालत राहिले.  फुलं फुलायला लागल्यावर, मुलीच्या शाळेत, मित्र मैत्रिणींच्या घरी, घरातल्या फ्लॉवरपाॅटस मध्ये डेझी सजायला लागल्या पण ह्या वर्षी "Happiness was not carefree" for मी... फुलांच्या ओझ्याने वाकलेल्या रोपट्यांना आधार कसा देत रहायचा  आणि " too much of a good thing.." असे विचार येऊन गेले. 

आज संध्याकाळी झाडांना पाणी घालायला उशीर झाला, सूर्यास्त होऊन गेला होता, पण दिवस खूपच उष्म असल्यामुळे मी आठच्या सुमारास पुढच्या अंगणात पाणी घालत होते. दारातून बाहेर पडले तर एक आजी आजोबा एकमेकांचा हात धरून चालले होते. डेझीज कडे बघून आजी थांबली, पण आजोबा त्यांची काठी टेकवत चालतच होते. दंडाला हिसका बसल्यामुळे ते थांबले बहुतेक.मग त्यांची नजर आज्जींच्या चेहऱ्यावर आणि मग डोळे किलकिले करत माझ्या शेकड्याने फुललेल्या देझीज वर गेली. त्यांचे एकमेकांच्या हातातले हात घट्ट झाले. आजींच्या सुरकुतलेल्या चेहऱ्यावर एक पुसटसं हसू उमटलं. आज्जी परत चालायला लागल्या, आजोबांच्या शेजारी आल्यावर त्यांनी आजीच्या खांद्यावर हात टाकला...त्यांच्या जगात ते मग्न होते. मीच त्यांच्याकडे अशी का बघत राहिले माहित नाही. मी घराच्या पायऱ्या उतरून पाण्याच्या नळाशी जाताना एकदम मनात विचार आला, आणि मी त्यांना जोरात " Wait!" असं म्हणाले. आजोबा चालतच राहिले, मी पळत जाऊन २-३ डेझी तोडण्याचा प्रयत्न केला.  पण डेझी दिसायला सुंदर तितकीच तिची फांदी चिवट. तुटता तुटेना. आजोबांची काठी एका जागी थांबल्यामुळे जमिनीवर टकटक करायला लागलेली. शेवटी दोन डेरेदार फुलं हातात आली. पळत जाऊन त्या आजीच्या हातात ती फुलं दिली. तिने मायेने गालावरून हात फिरवला नाही की स्वतःच्या बागेत उगवलेल्या डेझीच्या गप्पा मारायला सुरुवात केली नाही. पण तिच्या चेहऱ्यावर एक तृप्तता झळकली, किंवा संधीप्रकाशात मला तशी ती भासली. " Thank you dear." म्हणून ते दोघं त्यांच्या वाटेला निघून गेले आणि मी माझ्या डेझीकडे वळले. सुर्याबरोबर उमलणारी ही फुलं, संधीप्रकाशातसुद्धा मला लक्ख टवटवीत दिसली... इतर झाडांना  मी अंधारात पाणी घातलं, पण ह्या उन्हाळ्यात परत एकदा "Daisies shower smiles, a happiness so pure and carefree that every gardener should plant them to experience it." ही अनुभूती  मिळाली...

उन्हाळ्याची सुट्टी - १

लहानपणी, वार्षीक परीक्षेनंतर मिळणारी उन्हाळ्याची सुट्टी ही आयुष्यातली सगळ्यात मोठी चैन असायची. In fact, शाळेतले दिवस पटपट संपायचे, कॅलेंडरची पानं भर्र्क्कन पुढे सरकत जायची ती त्या उन्हाळ्याच्या सुट्टीची आस मनात घर करून असायची म्हणूनच.. दिवाळीची सुट्टी, किल्ले, आकाश कंदील, फराळ, अभ्यंग स्नान, नवीन कपडे, भाऊबीज इत्यादी मज्जा घेऊन यायची पण त्यात निवांतपणा, लोळत बसणे, वर्ष सरून मोठं झाल्याची जाणीव होणे असे स्वतः बद्दलचे समज, गैरसमज करून घेण्याचा आवकाश नसे.

उन्हाळ्याची सुट्टी सगळच घेऊन येई, प्रत्येक वर्षी मनात स्वतः बद्दलची coming of age फिल्म बनत असे. उगाच वाटत असे आपण कसे शहाणे, मोठे होत आहोत; तुमच्यापेक्षा अमुक अमुक पावसाळे जास्त पाहिले आहेत म्हणण्यापेक्षा मोठ्यांनी अमुक अमुक उन्हाळे जास्त पाहिले आहेत असं म्हणावं असे वाटे.. इयता नव्वी आधीच्या उन्हाळ्याच्या सुट्ट्या 'लई भारी' होत्या.... त्या इतक्या मुक्तपणे, उनाडपणे अनुभवल्या म्हणून त्या सुट्ट्या जितक्या हव्या हव्याश्या वाटत तितक्याच आज त्या दिवसांच्या आठवणी प्रिय आहेत..

आम्हाला सुट्टी असली तरी आई बाबांना नेहमीच कसलं न कसलं काम असत. सुट्टी निम्मित कुठेतरी सहलीला गेलं पाहिजे असं आमच्या कुटुंबात अजिबातच घडत नसे. आई शिक्षिका असल्यामुळे  तिला पेपर तपासायला जाणें, refresher कोर्स इत्यादी साठी जावं लागे. रोज सकाळी उठून, इतर दिवट्यानी पेपर मध्ये काय दिवे लावले आहेत ह्याचा निकाल लावायला आईला जायला लागे. त्यामुळे माझं निकालपत्र कधी घरी येतंय ह्याबद्दल एक Antenna सतत active असे. पण माझ्या परीक्षेचं दडपण मी सोडून घरातली इतर माणसंच घेत, त्यामुळे निकालाचे दडपण पण मी त्यांच्यावरच सोपवलेलं होतं.

Fridge आल्यावर, त्याचं आम्हाला भयंकर आकर्षण होतं.  माठातलं वाळा घातलेलं पाणी fridge मधून बर्फच्या रुपात पोटात गेलं की वेगळीच मज्जा वाटे. Fridge बराचसा मोकळाच असे, त्यात आज ठेवतो तशा खचून गोष्टी भरलेल्या नसत. पण fridge आल्या नंतरच्या उन्हाळ्याच्या सुट्टीत आई घरात पेप्सीकोला आण्याला लागली आणि नंतर अनेक वर्ष सुट्टीच्या पहिल्या दिवशी फ्रीझर मध्ये पेप्सीकोला आणून आणून ठेवलेला असे. मुळातच fridge च आकर्षण, त्यात  पेप्सी ही नाही आणि कोला पण नसलेला पेप्सीकोला! आम्हाला lotteryच लागल्यासारखं वाटायचं.. पेप्सीकोलाच्या  box वर 'एक शेकडा' असं काळ्या रंगाच्या स्केचपेन ने लिहिलेलं असायचं.मला शंभर म्हणण्यापेक्षा एक शेकडा म्हणणं जास्त भारदस्त वाटायचं. शिवाय आहे त्यापेक्षा जास्त ऐवज आहे अशी फसवी समजूत शेकडा हा शब्द मला करून द्यायचा. दररोज उठून  कुठल्यातरी दुकानातून कुठल्यातरी अस्वछ्, अशुद्ध पाण्याचा केलेला पेप्सीकोला खाणायचा आम्ही हट्ट करू नये म्हणून सुट्टीच्या पहिल्या दिवशी fridge च्या फ्रीझर मध्ये हे wholesale शेकडा पेप्सीकोले हजर होत. (आता ते पेप्सीकोले स्वच्छ पाण्याचे आहेत ह्याचे quality testing आईने कसं केलं होतं हे माहित नाही - पण आम्ही अनेक वर्ष त्यांचा आस्वाद घेऊनही कधी आजारी पडलो नाही, पोटं बिघडली नाहीत.) मला सगळ्यात जास्त त्यातला काला खट्टा चा स्वाद आवडत असे, त्यानंतर काचेच्या हिरव्या बाटलीच्या रंगाचा 'खस' स्वाद असलेला. दादाला पण हे आवडत आणि मग कधी कधी आम्ही ते शेर करत असू.  ताईला कुठला जास्त आवडायचा आता आठवत नाही -पण ती नेहमी आमच्याबरोबर exchange करायला तयार असे, बरेचदा तिच्या वाटणीचा पेप्सीकोला ती आम्हाला देऊन टाके. पेप्सीकोला कधी खायचा ह्या बद्दल लिखित अलिखित नियम नव्हते. त्यामुळे मनात आल्यास सकाळी उठल्या उठल्या सुद्धा पेप्सीकोला खाण्याची मुभा होती, फक्त आम्हा तिघांना, दिवसाला एक पेप्सीकोला असा कोटा होता. सकाळी सकाळी स्वतःचा पेप्सीकोला संपवला तर मग दिवसा भावंडाना त्यांचा पेप्सीकोला खाताना बघून परत मोह होणार आणि त्यावेळेला फक्त मिटक्या मारण्याशिवाय पर्याय उरणार नाही, म्हणून आपोआपच मनावर संतुलन राही .. अर्थात हा धडा अनुभवातून सिद्ध होई, पहिले दोन तीन दिवस सकाळी सकाळी पेप्सीकोला खाऊन झाल्यावर! पेप्सीकोला घरात आणूनसुद्धा  कधी आई बाबांनी खाल्ला नाही, खूप आग्रह केला किंवा उन्हातून आल्यावर आईच्या हातात तो ठेवला तर एखादवेळ ती तो खाई. पण fridge घरात आल्यावर आईला 'समशीतोष्ण'पाणी प्यायला आवडायला लागलं. fridge मध्ये पण आम्ही तांब्यातच पाणी गार करायला ठेवत होतो, बाटल्या- बीटल्या खूपच नंतर आल्या.  

Fridge आल्यानंतरच्या काळात नंदा आजी म्हणजे बाबांची आई cancer मधल्या पहिल्या chemo मधून बरी झाली त्यानंतर वाडा सोडून आमच्याबरोबर राहत होती. तिच्यासाठी बाबा ice cream, कुल्फी आणत,( घशाचा cancer होता तिला). ते पण ती जेमतेमच, थोडं थोडकं खाई. आजीला पेप्सीकोला दिल्यावर ती गालावर थापटी मारत म्हणे," तुम्ही खा हो...मला नाही त्याचं काही आपरूप." तिच्या ह्या गालावरच्या थापटी मारण्यात तिच्या डोळ्यात बघितलं की मला त्या पेप्सीकोला बद्दल वाटणारी ओढ बरोबर का चूक असा प्रश्न पडे....पण मग तो प्रश्न पेप्सीकोला आणि fridge मधल्या बर्फाच्या cubes कुडुम कुडुम करण्यात डोक्यातून विरघळून जाई.

Fridge मधल्या ice cubes कुडुम कुडुम करून खाण्याला वेळेची बंधनं होती. झोपेच्या आसपास घरात हा आवाज झाल्यावर प्रचंड चिडचिड होई, ती व्यक्त करायला शब्दांचा पण वापर करण्याची गरज नव्हती. चेहरा, भुवया , भावमुद्रांंमधून सगळं व्यक्त होई, इतकं छान व्यक्त की तोंडातला बर्फ आपसूक घशाखाली उतरत.

वार्षिक परीक्षा संपत असतानाच घरात कोकणातली एक आंब्याची पेटी आलेली असायची. देसाईबंधूची आणखीन एक पेटी असे दोन पेट्यातले आंबे आढ्यात पिकत असायचे. घराच्या दारात उभं राहिल्या राहिल्या पिकणाऱ्या आंब्याचा वास यायचा.. सकाळी कुकरच्या शिट्ट्यांंबरोबर दरवळणारा आंबे मोहर तांदळाचा वास जेव्हा ह्या आंब्याच्या वासात मिसळायचा , तेव्हा एक वेगळीच तृप्ता अनुभवायला मिळायची. त्या भाताबरोबर मेथांबा, कैरीची आमटी, कांदा कैरी, कैरीचे सार  हे किंवा असं काहीसं आंबा कैरी भवती घुटमाळणारं काहीतरी दुपारच्या जेवणात हमखास पानात पडायचं. 

घरात एवढे आंबे असूनसुद्धा मला स्वतः आंबा सोलून , फोडी करून खायला कधीही आवडत नसे. आई, ताई, क्वचित आजी आणि भाऊ हे माझ्यासाठी ते काम करत. सकाळी बाहेर पडायच्या आधी आई पिकलेले आंबे बाहेर काढून ठेवी आणि मग त्याच्या फोडी करण्याचे किंवा दूध आंबा करण्याचे काम हे खाणाऱ्याची जवाबदारी असे. दादाने वेगवेगळ्या ग्लासात दूध आंबा करून fridge मध्ये ठेवण्याची प्रथा सुरु केली. किती आंबा, किती दूध ह्याचं proportion ठरलेलं असे. Mixer, Blender, Hand mixer अशी काहीही भानगड नाही. मग कधीतरी का कुणास ठाऊक आमच्यात, कुणाचा दूधआंबा सगळ्यात शेवटी संपतो ह्याची चढाओढ सुरु झाली. त्यात जिंकणाऱ्याला कोणतेही बक्षीस मिळत नसे, फक्त स्वतःचा किती control आहे वगैरे मिरवायला मिळे.

मी आणि दादा जरी घराबाहेर पत्ते, कँरम, डबा ऐसपैस, क्रिकेट  काहीही खेळायला गेलो असलो तरी मी दर तासाला घरात जाऊन दूध आंब्याचा एक एक घोट पीत असे. असे दर तासाला घरी येण्याने, दाराची बेल वाजवल्याने आजी हैराण होत असणार, पण कधीतरी," असं सारखं येऊ जाऊ नकोस.." असं म्हणण्या पलीकडे ती कधी काही ओरडली नाही. Main दरवाजा stopper ने उघडा ठेवण्याचा आम्ही प्रयत्न केला होता, पण वाड्यासारखा आसपास घरोबा जमलेला नव्हता , आणि इतका सुसाट वारा असायचा की दार अनेकदा जोरात आपटून बंद होई; आजीला त्याची भीती वाटे. पण हा सगळा उपद्याप करूनही, मी खेळातून दर तासाने परत हजार होत आणि एक घोट दूध आंबा पीत. दादा मात्र रणरणत्या उन्हातून खेळून आल्यावर, जेवण उरकून मग एका दमात त्याचा ग्लास संपवून टाके. मग bedroom मध्ये पडदे ओढून अंधार झाला, तो दुपारच्या झोपेला गेला की मी हळूच माझ्या ग्लासातला शेवटचा घोट पिऊन टाके आणि नंतर दादाला चिडवत बसे. मग आम्ही घरभर झटापट करत, आरडा ओरडा करत, दारं ढकलत, सगळ्यात वरच्या पट्टीत खिदळत, बरळत  फिरत बसू. अर्थात शारीरिक चकमकीत दादाच जिंकायचा. दिवसातून त्याला एकदा तरी," मनीष दादा तू देव आहेस. मनीष देवा मला माफ कर.." असे म्हणायला लावायचा. ताईचा दूध आंबा मात्र fridge मध्येच राही. तिची चढा ओढ आई बरोबर संध्याकाळी घडे.  ताईचे म्हणणे दूध प्यायलाने तोंडाला वास येतो, आई चे म्हणणे दूध प्यायलच पाहिजे...ताईच्या वाटचा दूध आंबा दिवसभर fridge मध्ये राहून जास्त मुरलेला असे -तो अर्थात कुणाच्या पोटी जात असेल हे सांगायला नकोच..

त्या मूर्ख चढाओढी मुळे  दर तासाला एक एक घोट घेतलेला किंवा एका दमात संपवलेला तो दूधआंबा- खरच आम्ही त्याचा आस्वाद घेत होतो का? का खरा आस्वाद आमच्या लुटूपुटूच्या भांडणामध्ये आणि चढाओढीत होता? कदाचित तसच असावं.. सुट्टीतली भावंडांशी केलेली भांडणं ही स्वतःच्या आणि इतरांच्या करमणुकीचा  मोठा source होती. चढाओढी कशाबद्दल ही असत. साबुदाण्याची खिचडी खाताना एक एक साबुदाणा खाऊनही कोण खिचडी आधी संपवतय, सगळ्यात जोरात घराचे दार कोण लाऊ शकतंय, राणी ( आमची कुत्री)  सगळ्यात जास्त कुणाचं ऐकते, कुणाशी जास्त खेळते,कुणाकडून दूधपोळी पटकन खाते, कुणाला जखमेवरची खपली काढताना अजिबात रडू येत नाही, कोण सगळ्यात जास्त जोरात ओरडू शकतं, शेजाऱ्यांंची बेल वाजवून, आवाज न करता कोण पळून जाऊ शकतं..मी आणि दादा काहीही bet लावायचो.. ताई ह्यामध्ये फारशी नसत.

ताई आमच्यात हे पोरकटपणे करायला फार कमी वेळा येत.. आता विचार केल्यावर वाटतं त्या काळात ती आजीसाठी घरात राहत असणार.ती माझ्यापेक्षा आठ वर्षांनी मोठी आहे. तिला भेटायला तिच्या अनेक मित्र -मैत्रिणी घरी येत, ते पण माझे खूप लाड करत. कुणी  गरवारे कॉलेज जवळच्या तापडिया मधून सामोसे आणत, कुणी शनिवारवाड्या जवळच्या दुकानातून साबुदाणा वडा आणत. अर्थात आम्ही हे वाटून खात. माझ्या आठवणीत ताई सुट्टीत नेहमीच काहीतरी शिकत/ शिकवत असायची...उन्हाळ्याच्या सुट्टीत ताई ज्या ज्या शिबिरांना गेली, त्यातलं ती मला पण काही न काही शिकवत गेली. 

ह्या सगळ्या अगदी मी आठ नउ वर्षाची असतानाच्या आठवणी.बिनडोक उनाडपणा संपला किंवा विचार करायला शिकवून गेला तो चौथी नंतरचा उन्हाळा. शेवटच्या पेपरहून वाड्यात गेले, आणि आजी गेलीच होती,... ते जाणार, ती गेली तर ती सुटेल ..असं काय काय कुजबुजणं आधी कानावर अनेकदा पडलं होतं. मी घरी आले आणि घराबाहेर ही मोठी गर्दी जमलेली. पण त्यातल्या ओळखीच्या कुणीच मला घरात शिरण्यापासून थांबवलं नाही. घरात शिरल्यावर आजीची वाड्यातली मैत्रीण, कावेरी आजी, तिनेच सगळ्यात आधी मला जवळ घेतलं. ताई, दादा तेव्हा काय करत होते, त्यांना कोण कुशीत घेऊन समजावत होतं ते आठवत नाही.. आजोबा, वडील आणि आई सगळं कार्य उरकण्यात मग्न होती, त्यांनी जुजबी पाठ थोपटली. घरात अन्न शिजवायचं नाही वगैरे त्या आधी मी अनुभवलं नव्हतं... एरवी वाड्यातल्या  वेगवेगळ्या घरातून आलेले डब्बे चवीने खायला अवडलं असतं पण त्या दिवशी पिठलं भात तोंडात घोळत राहिला. आजी 'जाणं' म्हणजे नक्की काय ह्याचा अर्थ मी लावत होते... कोनाड्यातल्या आरशा शेजारी तिची Afghaan Snow ची बाटली, कुंकवाचा करंटा तिचा अडकित्ता  आणि शेजारीच तारेवर तिची आवडती विटकरी रंगाची, निळ्या बुट्ट्याची, बारीक चंदेरी काठाची साडी टांगलेली होती....

डोक्यात हे असले विचार, curiosity घोळत राहिली असणार म्हणून असेल कदाचित पण माझ्या स्वप्नात आजी आली आणि म्हणाली, "आळंदीला घेऊन चल मला बबड्या..." 

आजीला वारकऱ्यांचे खूप कौतुक होतं, पालखी बरोबर, वारकऱ्यांबरोबर, ती आणि कावेरी आजी थोडं अंतर चालत जात. Cancer झाल्यापासून मात्र ती फक्त ओसरीतूनच वारकर्यांना बघे, त्यांना शिधा द्यायला, चहा पाणी द्यायला धडपडे. पण तिला खरी आस लागून राहिली होती ती तिच्या कोकणाची ..बकुळी, आंबा, फणस,पोफळी... डोक्यात खोवलेल्या कर्दळीच्या, सोनचाफ्याची... औषधांच्या ग्लानीत ती अनेकदा हे बोलून दाखवे. पण मग आळंदी का आणि मला स्वप्न का ? हा प्रश्न मला अजूनही अनेकदा पडतो, आणि त्याची अनेक अनेक उत्तरं सापडतात.

बाबा, आजोबा, कावेरी आजी आणि मी आळंदीला गेलो..अस्थीविसर्जन करून परत बस मध्ये बसलो, तेव्हा बाबांच्या कुशीत शिरताना मला वाटलं....दर तासाला बेल वाजवून तिला नको होतं सतत उठवायला... स्टूल वर उभं राहून स्वैपाक करण्याचा हट्ट करत असताना, जरा तिच्याकडून काहीतरी शिकायला हवं होतं. जरा तिच्या शेजारी बसून कधीतरी तिच्या धापा लागणाऱ्या आवाजात तिचा कोकणचा विरह, आळंदीची आस समजून घ्यायला हवी होती...पण आजी गेली म्हणजे हे पण सगळं गेलं...... आणि माझा अगदी बिनडोक उनाडपणा पण त्या सुट्टीत गेला....

( Continued.... )

मनीची आई

मनी , गोट्या आणि बेबी बागेचं दार उघडून आत धावत सुटली. आपआपले stroller सांभाळत त्यांच्यामागे हळू हळू त्यांच्या आया बागेत शिरल्या. गोट्या आणि बेबीला छोटी भावंडं होती, आपआपल्या आयांच्या खांद्यावर खेळणारी. मनी बागेतल्या उंच वाढलेल्या गवतातून पळत मागे गेली; गोट्याच्या आणि बेबीच्या आईला, " Hi गोट्याची आई, Hi बबलू..." असं म्हणत तिने त्यांच्या stroller वरून हलकेच हात फिरवला...मग ती बेबीच्या आई जवळ गेली." Hi! बेबीची आई, Hi सिंबू.." ती हलकेच बेबीच्या stroller वरून हात फिरवणार तर बेबी पळत तिच्या जवळ गेली आणि तिला बाजूला ढकलत म्हणाली ," माझी आई , माझा भाऊ , माझं ...ह." असं म्हणून मनीला बाजूलाच केलं. मनीची आई बागेत शिरल्या शिरल्या झाडाखालची सावली शोधत तरा तरा पुढे चालत गेली होती. ती लांबूनच हा प्रकार बघत होती. तिला बेबीने मनीला असं बाजूला केलेलं आवडलं नाही, पण ती काही बोलली नाही. ती वाट पाहत होती मनी तिच्या जवळ येऊन तिला मिठी मारून  परत एकदा ," Hi आई!" म्हणण्याची..

पण मनी तिच्याजवळ काही गेली नाही; तिला ओलांडून,धावत धावत Sandbox मध्ये खेळायला गेली. वाळू शेजारीच पाण्याचं छोटं कारंजं होतं. वाळू आणि पाण्यात मनी तासंतास खेळत बसे; झोका घेण्यानंतरचा तिचा सगळ्यात आवडता खेळ. त्यामुळे मनीच्या आई बाबांनी तिच्यासाठी प्लास्टिकची छोटी घमेली , फावडं,चाळणी, पाण्याचा झारा, छोटी बादली सगळंच आणलं होतं. मनी भराभरा चपला काढत होती आणि तिची आई stroller च्या खालच्या कप्प्यातून मनीची खेळणी. खेळणी काढण्यासाठी खाली वाकलेली असताना, मनीच्या आईचं लक्ष परत बेबी आणि गोट्याकडे गेलं... ते दोघंही बागेच्या मध्यभागी झाडाच्या सावलीत  बेबीच्या stroller जवळ बसले होते. त्यांच्या आया बबलू आणि सिंबूला गुडघ्यावर उडवत एकमेकींशी काहीतरी गप्पा मारत  होत्या. बेबी तिच्या खेळण्यांचे वाटप करत होती आणि गोट्या ती देईल त्यात समाधान मानून मान डोलवत, तिच्याकडून खेळणी हातात घेत होता. ते पाहून मनीच्या आईला कालचा प्रसंग आठवला.

काल मनीची आई तिची प्लास्टिकची खेळणी चुकून घरीच विसरली होती. बागेत आल्यावर तिच्या लक्षात आलं. तिला वाटलं, मुलं आप आपसात वाटून घेतील खेळ... घमेली, बादली फावडी सोडून बेबीकडे बरेच समुद्री प्राण्यांच्या आकाराचे साचे पण होते, एक मोठा देखणा प्लास्टिकचा किल्ला होता. पण बेबीने मनिला त्यातलं काहीही दिलं नाही.. बेबीची आई ओरडली,म्हणाली,"You have to share बेबी,नाहीतर मनी खेळणार नाही हं तुझ्याशी.."  मग, अगदीच मनाविरुद्ध, "आईच्या धाकापोटी मी तुला देते आहे, नाहीतर .." अशा अविर्भावात बेबीने ,मनीकडे एक छोटा कासवाचा साचा टाकला...मनीला फावडं किंवा बादली हवी होती, तिने त्याकडे बोट दाखवून बेबीला खुणावलं, पण बेबी "No! ते माझं आहे " असं म्हणून वाळू उधळत ,तोंड फिरवून खेळायला लागली.

मनीची पडलेली मान, फुगलेल्या नाकपुड्या, लपलेला पण नक्कीच हिरमुसलेला चेहरा पाहून आईला एक युक्ती सुचली. तिने घरून आणलेले खाऊचे डब्बे उघडले, सगळे जिन्नस एकाच डब्ब्यात भरले आणि मग वेगवेगळ्या आकाराचे तीन डब्बे, मनीच्या पाण्याच्या बाटलीवरचा ग्लास वजा झाकण आणि खाण्यासाठी आणलेले चमचे मनीला खेळायला दिले...मनीचा चेहरा खुलला, " आईकडे सगळ्या कोड्यांची उतरं असतात !" असा काहीसा भाव तिच्या चेहऱ्यावर झळकला. तिने वाळूत छोटासा भातुकलीचा संसार थाटला. थोड्या वेळाने बेबी आणि  गोट्या तिच्या खेळात सामील झाले, मनीने त्यांना पाण्यात वाळू घातलेला चहा करून दिला. मग त्याच सामग्रीत soup केलं गेलं, पाला पाचोळा गोळा करून फ्रुट सलाड आणि बिस्कीटं झाली. खाऊचे डब्बे आणि चमचे तिघांच्या हातात वावरले पण मनीला हवी असलेली बेबीची खेळणी तिला काही खेळायला मिळाली नाहीत. भातुकली रंगात आली आणि मग बेबीची आई आणि सिंबू वाळूत खेळायला बसले.सगळ्यांनी किल्ला करायचं ठरलं.मनी उड्या मारत उठली आणि म्हणाली "मी आणते पाणी , मी आणते पाणी...."तर बेबीने मुद्दाम बादली स्वतःच्या पाठीमागे लपवली...बेबीच्या आईने आणि मनीच्या आईने एकमेकींकडे एक कटाक्ष टाकला, पण दोघीही काही बोलल्या नाहीत. मनी नावाच्या वेड्या कोकराच्या मनात बादली मागण्याचा सुद्धा विचार आला  नव्हता...ते कारंज्यातून डब्यात पाणी भरून, ते अंगावर सांडत, किंवा मुद्दाम ओतून घेत, वाटेत हिंदकळत वाळूच्या ढिगाऱ्याजवळ  पोचलं सुद्धा!  बेबी, गोट्या, बेबीची आई , सिंबू सगळे एका जागी बसून किल्ला बांधत राहिले आणि मनी तिच्या छोट्याश्या डब्यात पाणी भरत किल्ल्याला पाणी पुरवण्याचं काम मजेने करत राहिली..मनीच्या आईला स्वतःच्या कोकराचं खूप कौतुक वाटलं, तिने पुढे होऊन तिची एक गोड पापी घेतली. मनीपण अनपेक्षितपणे तिच्या गळ्यात पडली आणि गोड हसली, पण आई तिला दोन क्षण घट्ट धरणार तर ती डोळे मिचकावून पाणी आणायला पळाली.....कालचा तो दिवस सरला, आज अजून खेळाचा खेळ रंगायचा होता.

मनीचा खिदळण्याचा आवाज कानावर पडला तशी मनीची आई खेळण्यांची पिशवी घेऊन कारंजाजवळ जाऊन बसली. मनीने पिशवी वाळूत उलटी केली, सगळी खेळणी वाळूत पसरली. तिने बादली उचलली आणि त्यात कारंजातलं पाणी भरायला लागली. बेबी आणि गोट्यापण पळत पळत आले, त्यांच्या हातात बेबीची खेळणी होती. त्यांनी वाळूत पडलेल्या मनीच्या खेळण्यांकडे बघितलं. stroller जवळ बाकड्यांवर बसलेल्या त्यांच्या आयांनी ओरडूनच 'बूट बूट ...please.." असं सांगितल्यावर दोघांनी लाथा मारत बूट उडवले, मनीला त्या उडणाऱ्या बुटांचं खूप अप्रुप वाटलं.. आईला कळून चुकलं की आता हा बूट उडवण्याचा प्रकार त्यांच्या पण घरी होणार...

बूट उडवून बेबी आणि गोट्या कारंजापासून लांब जाऊन वाळूत बसले आणि फावड्याने वाळू उकरायला लागले. वाळूचा छोटा ढीग जमा झालेला पाहून मनी त्यांच्याकडे धावात गेली आणि म्हणाली ," मी आणते पाणी, मी आणते पाणी.." ती परत पळत कारंजाकडे गेली आणि तिला जमेल तितक्या वेगात बादली भरायला लागली, जणू शर्यत आहे आणि घडाळ्याचा काटा वेगाने पुढे सरकतोय... इवल्याश्या मनीच्या इवल्याश्या बादलीत तिच्या मनाइतकं पाणी भरल्यावर ती पळत बेबी आणि गोट्याकडे गेली आणि तिने त्यांनी खणलेल्या वाळूच्या ढिगाऱ्यावर ती बादली ओतली... तशी बेबी तिला म्हणाली, " no...no मनी..." पण मनीला थांबून तिचं ऐकायला उसंत नव्हती..ती पळत कारंजाजवळ गेली अजून पाणी आणयला. ती पाणी भरत असताना बेबी आणि गोट्या त्या ढिगाऱ्याजवळून उठले आणि दुसऱ्या कोपऱ्यात खणायला लागले...मनी तिची बादली भरून परत त्यांच्यापाशी हजर.. तिने परत एकदा तिथे वाळूत तिच्या बादलीतलं पाणी ओतलं... परत बेबीने , " नकोय आम्हाला पाणी... आम्हाला आमचं खेळायचंय .." असं मनीला ठसक्यात सांगितलं.. बेबीच्या आवाजामुळे असेल कदाचित पण मनीची पावलं कारंजाकडे वळली पण अडखळली.तिने आईच्या चेहऱ्याकडे पाहिलं. आई तिच्याकडे बघून हलकेच हसली.पुढे होऊन आईने हाताने वाळूचा ढिगारा करायला लागली..मनी वाळूत पसरलेल्या तिच्या खेळण्यांकडे गेली आणि त्यातलं घमेलं उचलून तिने त्याच्यात पाणी भरलं, थोडी वाळू भुरभुरली आणि एक पान चुरडून घातलं. ते घमेलं आईला देत मनी म्हणाली, " कॉफ्फी...". आई  चव घेत म्हणाली," आहा ..Thank you ..मनु तुला कसं कळलं मला कॉफ्फी हवी होती म्हणून?" मनी हसली, म्हणली, 

"तू कायमच पीत असतेस कॉफ्फी! तुला खाऊ काय हवाय खायला? उ?" आईने उत्तर द्यायची वाट न पाहता, मनी काहीतरी खटपट करायला लागली. मग आईला sandwich, बिस्कीट, फ्रुट सलाड इत्यादी खायला घालून मनी परत बादली उचलून त्यात पाणी भरायला लागली...बादली भरून मनी बेबी आणि गोट्याच्या दिशेने वळली तेव्हा आईच्या छातीत थोडं धडधडायला लागलं...आईने तिला हाक मारली," मनी इकडे ह्या ढिगाऱ्यावर घाल पाणी. आपण मोठा किल्ला .." पण आईचं वाक्य पूर्ण व्हायच्या आत बेबीच खेकसली,"नकोय आम्हाला तुझ्याकडून पाणी. आम्हाला आमचं आमचं खेळायचंय.." पण मनी तिथेच उभी राहिली, फतकल मारून खाली बसली आणि बेबीच्या खेळण्यांना गोंजारायला लागली, तशी बेबी तिथे उठून उभी राहिली. गोट्या, बेबी आणि मनीकडे आलटून पालटून बघत होता. न राहवून मनीची आई म्हणाली," बेबी आणि गोट्या , मनीला तुमच्याशी खेळायचंय म्हणून तर आपण एकत्र बागेत आलोय. तुम्ही सगळे एकत्र खेळा.." 

" पण ती सारखी माझी खेळणी घेते.." बेबी उत्तरली.

" तिला तुझी खेळणी नकोयत बेबी.तिच्याकडे तिची खेळणी आहेत......" मनीच्या आईने शांतपणे उत्तर दिलं.

" मग आमच्याशी का खेळायचंय ?" बेबीचा चढ्या स्वरातला प्रश्न.

गोट्या एक खेळणं तोंडात घालून हे सगळं बघत होता..मनी मान खाली घालून बसलेली पाहून, आईला एकदम राग आला...

" ठीक आहे आम्ही खेळतो एकत्र... तुम्ही नका खेळू तिच्याशी." असं म्हणत आई उठली, तिने मनीला आणि तिच्या बादलीला उचलून घेतलं. कारंजाजवळ मनिला खाली उतरवून, मनीच्या पाठीवर हात थोपटत आई तिला म्हणाली,"मनुली आपण मोठाच्या मोठा किल्ला करू. मी वाळू खणते तू पाणी आण बरं का?" बागेत आल्यापासून पहिल्यांदाच मनी जरा नाखुशीने बादलीत पाणी भरायला लागली.. आईने बेबी आणि गोट्या पासून अंतर ठेऊन वाळू खणायला सुरुवात केली. तितक्यात बेबीची आई सिंबूला घेऊन आली, वाळूत बसता बसता तिने विचारलं,"काय झालं?" मनीच्या आईने तपशीलवार न सांगता ,"मनीला खेळायला घेत नाहीयेत..." एवढंच सांगितलं. वाळूकडेच नजर केंद्रित करून आईने एक छोटं आळंं केलं, त्याच्यात खाली पाचोळा भरला. मनी बादलीत पाणी घेऊन आल्यावर आई तिला म्हणाली,"ही आपली विहीर आहे बरं का मनु. किल्ल्यासाठी पाणी विहिरीत गोळा करूया.." मनीने घाईघाईत बादलीतलं पाणी विहिरीत ओतलं आणि ती परत पळत कारंजाकडे गेली. आईने सहजच बेबी आणि गोट्याकडे बघितलं. ते दोघंही मनीकडे बघत, तिच्याकडे बोट दाखवून, एकमेकांच्या कानात काहीतरी कुजबुजत होते आणि मग हसायला लागले. आईने, बेबीच्या आईकडे बघितलं. ती पण त्यांच्याकडे बघत होती...हे त्यांचं वागणं मनीला कळलं आहे का हे बघायला आईने कारंजाकडे बघितलं तर मनी बादलीने घमेल्यात पाणी भरत होती आणि तिला एका हातात बादली आणि एका हातात घमेलं आणायचं होतं. अर्थातच घमेलं कंबरेला टेकवून ठेवताना ते तिच्या अंगावर लवंडलं...मनीचा फ्रॉक ओला झाला तसं ती शहारून म्हणाली ," आई पाणी खूप गार आहे." बेबी आणि गोट्या तोंड लपवून, मनीकडे बोट दाखवत हसतच होते....आणि मनीला पण ते कळलं .... तिने आईकडे पाहिलं, फ्रॉक घट्ट धरला आणि ती बागेच्या दुसऱ्या टोकाला असलेल्या झोपाळ्याकडे ती धावत सुटली... आई तिच्यामागे जायला उठली पण उद्वेगाने बेबीच्या आईला म्हणाली, " हे दोघं जे वागतायत ते खूपच वाईट आहे...its mean and its heartbreaking..." बेबीची आई मान डोलावते आहे एवढंच मनीच्या आईने पाहिलं आणि ती चालायला लागली तेवढ्यात तिच्या कानावर पडलं " I am sorry मी बोलते त्यांच्याशी..." 

मनीची आई झोक्यांजवळ पोचली तेव्हा मनी झोक्यावर चढण्याचा प्रयत्न करत होती. लहान बाळांच्या bucket झोक्यासाठी मनी मोठी झाली होती पण ह्या मोठ्या मुलांच्या झोक्यासाठी ती लहानच होती. मनीचे ते झोक्यावर चढण्याचे प्रयत्न पाहून, आईचे डोळे पाणावले. एक दोन थेंब गालावर ओघळले ते तिने पटकन पुसले आणि डोळे चोळले. मनी तिचा शर्ट ओढत तिला विचारात होती,"आई डोळे का चोळते आहेस? sunscreen गेलंय?" आईने मान हलवली...ती मनीसमोर गुडघ्यांवर बसली आणि डोळे मिटून म्हणाली,"फुंकर मार. आईला बरं वाटेल..." 

मनीने आईच्या गालावर हात ठेऊन तिच्या डोळ्यावर फुंकर मारली. मग गाल ओढत म्हणाली, "झोका! उंच उंच दे हा ..अगदी उंच !" आईने मनीला झोक्यावर बसवलं. झोका हलकेच पुढे ढकलला... मनी उंच गेल्यावर हसत होती आणि खाली आली की ,"अजून अजून जोरात" असं म्हणत होती. तीन वर्षाच्या आपल्या ह्या मनीला आपण 'शाळेत' किंवा प्लेस्कुल मध्ये घातलं ते तिला मित्र मिळावेत म्हणून...गेले काही दिवस शाळेनंतर तिच्याह्या 'मित्रांबरोबर' आपण बागेत आलो ते तिची 'मैत्री' वाढावी म्हणून. तिच्याशी तिच्या इतकंच खोडकर, निर्मळ, भाबड्या मनाचं तिला खेळणारं कुणीतरी मिळावं म्हणून..आईचं मन कळवलं,तिला वाटलं  मनीला आणि स्वतःला एका छान मऊ bubblewrap मध्ये बांधून घ्यावं..मनीने धडपडावं, चुका कराव्यात खूप खेळावं,शिकावं पण तिच्या मनावर ओरखाडे येऊ नयेत.. ओरखाडे न येता, शिकता येत असतीलच की किती गोष्टी..आईला वाटलं सगळ्यांना, जगातल्या सगळ्या सगळ्यांना, आईला तिची मनी जशी वाटते, कळते, भावते तशीच कळावी. पण तसे लोक कुठे भेटणार,तिच्या मनीचं मन तिच्या इतकं जाणणारे, जपणारे...?

जोरातल्या झोक्यात, वाहणाऱ्या वाऱ्यात मनीला हळूच जांभया यायला लागल्या. तिने लाडिक हाक मारली आईला, पण आईने तिला झोक्यावरून खाली काढलं नाही; आई वाट पाहत होती बेबी आणि गोट्याने येऊन मनीला sorry म्हणण्याची.....

Wildflowers and hot glue hearts!

स्प्रिंग ब्रेक आमच्याघरी दीड आठवडा चालला. प्रवास झाला, snow tubing झालं, बर्फाच्या पाण्यात खेळून झालं, zoo मधल्या प्राण्यांना भेट देऊन झाली, potty training झालं, सर्दी खोकला येऊन गेला,( पिल्लामुळे आईला पण),अवेळी पाउस पडून गेला पण आमच्या घरात non stop गुणगुणं नाहीतर बडबड, १२ तास गुणिले १० दिवस चालूच होती. ( इरा १२ तास झोपते, निदान आत्तातरी झोपेत बोलत नाहीये.)  मी खूप आतुरतेने सोमवारी शाळा परत सुरु होण्याची आणि घरातल्या pin drop silence ची वाट बघत होते. रविवार सुट्टीचा शेवटचा दिवस, त्यामुळे ' मुलं' म्हणजे कबीर आणि मेहेर,आमच्याघरी येणार होती... त्यामुळे एकाची बडबड गुणिले ३ अशाने सुट्टीची सांगता होणार हे निश्चित होतं...

मी स्वैपाकघरात होते, इरा खिडकीला तोंड लाऊन त्यांची येण्याची वाट बघत बसली होती. त्यामुळे दार वाजायच्या आधीच निकीतने दार उघडलं. मी किचनमध्ये काम करत होते,तर मी पाठ्मोरीच असताना एक कडकडून मिठी मारण्यात आली. मग माझ्या हातात एक कागदी गिफ्ट बॅग ठेऊन, उड्या मारत, "Open it ! Open it ! I made it !" अशी सूचना करण्यात आली. मी हात धुण्याची पण उसंत नव्हती.  पेपर bag वर लिहिलं होतं, "Contain yourself". आत छान  टिशू पेपर  मध्ये गुंडाळलेली PNG गाडगीळ सराफांची लांबूळकी पेटी. त्या पेटीवर लहान- मोठे पांढरे मोती Hot Glue ने चिकटवून केलेलं छान नक्षीकाम. पेटी उघडली तर त्यात Hot glue  ला आकार देऊन केलेला  गुलाबी रंगाचा बदाम, त्यावर छानसं चंदेरी पॅालिश असलेलं एक छोटं पदक, एका नाजूक साखळी मध्ये अडकवलेलं. सोबत दोन assymetrical कानातली,  एका कानात anchor आणि दुसऱ्यामध्ये निळा कुमुद असलेलं एक फुल " Because they look cool !". हे सगळं करणारा प्राणी, मेहेर, वय वर्ष ९ (sometimes going on 30, sometimes 75 and sometimes 5).  तिच्याबरोबर दुसरा प्राणी, कबीर, वय वर्ष १२, आमच्यासाठी एक नवीन Invention घेऊन आला होता, एक बॉक्स-कम-ग्लास ज्यामधून popcorn खाणं आणि कोक पिणं एकत्र करता येयील. त्याचा फोटो मात्र नाही काढता आला कारण संशोधन आजून चालू आहे आणि Product trials इत्यादी अजून व्हायचे आहेत. दोघांनी एकाच वेळी ," do you like it?" चा गजर सुरु केला, पण मी इतकी सुखावले होते की 'मुलांना' ओल्या पापण्यांनी " छान आहे!" एवढंच म्हणू शकले...

कबीर आणि मेहेर, निकीत आणि माझं लग्न व्हायच्या आधीपासून आमच्या आयुष्यात आले आणि आम्ही त्यांना आपसूक 'मुलं' असं म्हणायला लागलो. खरं, माझ्या मोठ्या बहिणीची मुलं, पण मी निकीत बरोबर आहे म्हणून ती मला accept करतात. घरी गेल्यावर , दारात एकटीच उभी असेन तर मुलं सरळ मला ढकलून बाहेर पळत  जातात त्याला भेटायला. इराच्या जन्मानंतर निकीत आणि इरा पहिलं स्थान आणि मी अजूनही afterthought आहे त्यांच्यासाठी. Hero and his sidekick असं म्हणू काहीसं. अलीकडे मी ह्याबद्दल नाराजी व्यक्त केल्यामुळे मला जुजबी मिठी मारतात किंवा इराला डोक्यावर थोपटावं तसं मला 'उगी ,उगी ' म्हणून पळून जातात. मी एकटीच गेले तर निकीत आणि इरा कुठे आहेत आणि कधी येणार ह्या प्रश्नांची त्यांना पटतील अशी उत्तरं द्यावी लागतात. मला हे मनाला खूप बोचतं. ह्या दोघांचे लहान असताना diaper मी बदलले आहेत, २-३ आठवड्याचे असतांना त्यांची नखं कापली आहेत,शेंबूड पुसला आहे, गोष्टी सांगत भरवलं आहे, कधी थोपटून झोपवण्याचा प्रयत्न केला आहे, माझे भारतीय इंग्रजी उच्चार कसे चुकीचे आहेत हे समजावून घेतलंय,अनेक अनेक दिव्य पार पाडली आहेत त्यांचा स्नेह मिळवण्याकरता. त्यामुळे निकीतकडे त्यांची ओढ जास्त आहे  हे मनाला खुपतं, पण hero worship चा रोख असा ठरवून कुठे बदलता येतो का ? त्यामुळे मी पण status quo acceptकेला आहे. पण मुलं खूप unpredictable असतात.  अचानक,  अपेक्षा नसतांना त्यांचा spotlight माझ्याकडे वळतो आणि त्यांच्या मायेचा वर्षाव माझ्यावर होतो तेव्हा मन इतकं सुखावतं, नव्याने  त्यांच्या प्रेमात पडतं.. 

इतक्या गोंडस रुपड्याची, हाताने बनवलेली, मोहरणाऱ्या कल्पकतेने अलंकृत केलेली ही भेट, मला एखाद्या ‘खऱ्या’ दागीन्यापेक्षा अधिक मौल्यवान वाटली. पुढे चार पाच तास मी हवेत होते....माझ्या ह्या euphoriaमुळेच मला एक साक्षात्कार घडला..

संध्याकाळी आम्ही तिघंच, मी, कबीर आणि मेहेर एका टेकाड्यावर wildflowers बघत चाललो होतो. चालता चालता आकाशी रंगाची,नाजूक देठाची, अनेक चिमुकल्या फुलांच्या एक गुच्छ म्हणजे एक डेरेदार मोठं फुल, अशा एका अनामिक फुलाने त्यांचं लक्ष वेधून घेतलं. दोघांची पळापळ सुरु झाली की कोण आईसाठी सगळ्यात मोठं , जास्त डेरेदार फुल तोडतय. मी म्हटलं, “I wish someone was picking a flower for me....” उत्तर आलं, “Duh! you can pick one for yourself!” Translated to mean in Adult parlance, “ आई इथे नाहीये, पण तू आहेस तर मग तू स्वतःसाठी स्वतःच फुलं तोड, इतर कुणाची वाट कशाला बघतेस?” मुलांचा भाबडेपणा काही वेळा आपल्याला बोचू शकतो, पण त्याचा नीट विचार केला तर लक्षात येतं की काही सत्य आपल्या हातून आपण ‘मोठं’ होत असतांना निसटलेली असतात. मोठं झाल्यावर आपण उगाच नसत्या obligations इत्यादी मध्ये अडकतो,social niceties वगैरेचा विचार करतो. मुलांच्या उत्तराचं मला हसू आलं आणि खरच स्वतःसाठी फुलं शोधायला लागले.मी मागितलं म्हणून माझ्यासाठी नंतरही त्यांनी फुलं तोडली नाहीत, पण मला आवडलेल्या फुलाचं रोपटं मी मुळापासून काढून घेऊन घरी कुंडीत लावावं अशी सूचना करून झाली. मी सांगितलं की “ wildflowers कुंडीत नाही लावता येत.” त्यावर मग प्रश्नांची रांग लागली...

रात्री मुलं, ताई-सरब बरोबर त्यांच्या घरी गेली तरी मी खूप वेळ आमच्या संभाषणाचा विचार करत राहिले. आपली ही मुलं, आपली असून, आपली नसलेली. त्यांना दररोजची शिस्त, त्यांची भुणभुण, पिरपिर, टूमणी, डोक्यातले स्क्रू पडल्यासारखे वेडंवाकडं वागणं काहीही आपल्याला भोगायला लागत नाही.ह्या सगळ्यावर फक्त त्यांच्या आई वडिलांचा जन्मसिद्ध हक्क असतो. आपल्या वाटेला त्यांचं गुणी, बहुतांश चांगलं, डोक्यातले सगळे स्क्रू जागच्याजागी फीट झालेले असतांनाचं वागणं येतं, त्यांच्या स्वप्नांचे पाढे कधी ऐकायला मिळतात, कधी मोठ्या आवाजातल्या कुजबुज्ण्यात त्यांची ‘secrets’ आपल्याला सोपवण्यात येतात, त्यांच्यातल्या सुप्तगुणांचं बहरणं आपल्याला अनुभवता येतं...आपण फारशी मेह्नात न करता ही मुलं अत्तरदाणीतलं अत्तर शिंपडावं तसं आपल्यावर प्रेम शिंपडतात- पण तेही दररोज आपल्या वाटेला येत नाही. seasonal असतं. त्या टेकड्यावरच्या wildflowers सारखंच. कुंडीत लाऊन दररोज पाणी घालून नाही बहरत ती, उंच झाडांच्या सावलीत, भरपूर थंडी पावसानंतर, डोंगर उतारांवर, मुक्तपणे वाढत बहरत असतात ती..आपल्याला फक्त तिथपर्यंत जाऊन पोचायला लागतं...